Mowa wygłoszona przez Leszka Wojasa podczas odosobnienia w Warszawie (2.11.2025)
Dzisiaj jest 2 listopada. W Polsce, w tradycji katolickiej, obchodzone są w tym dniu Zaduszki – święto wspomnień o osobach zmarłych, a także modlitw za dusze osób zmarłych przebywające w czyśćcu. W teologii katolickiej rozróżnia się trzy sfery stanowiące kontynuację ludzkiej egzystencji na ziemi czy też trzy możliwe stany istnienia duszy po śmierci: niebo, piekło i czyściec.
W buddyzmie mówi się generalnie o sześciu sferach uwarunkowanej karmicznie egzystencji – tak zwanych sześciu światach samsary: świecie bogów (czyli niebie), świecie półbogów, świecie ludzi, świecie zwierząt, świecie głodnych duchów i piekle. W tybetańskiej ikonografii światy samsary bywają przedstawiane w postaci mandali koła życia1 złożonej z dwóch kręgów: krąg zewnętrzny prezentuje sześć sfer samsary, a wewnętrzny ukazuje koguta, węża i świnię podążających wzajemnie za sobą w zamkniętym cyklu. Kogut, wąż i świnia symbolizują tak zwane trzy trucizny umysłu: pożądanie, gniew i ignorancję, a ich kolisty ruch w wewnętrznym kręgu warunkuje i utrzymuje w ruchu sześć światów samsary w kręgu zewnętrznym.
Zgodnie z buddyjskim nauczaniem, wędrówka poprzez światy samsary odradzających się w tych światach istot jest uwarunkowana i podtrzymywana przez karmę. Rodzaj czy typ karmy predysponuje do odrodzenia się w danym świecie. Termin karma oznacza dosłownie „czyn”, „działanie” i odnosi się do intencjonalnego aktu fizycznego lub psychicznego, który powoduje konsekwencje w przyszłości. Światy samsary są w pewien sposób umysłowymi krajobrazami kształtowanymi przez karmę. Każdej z sześciu sfer samsary odpowiadają pewne określone stany umysłu, emocje i odczucia silnie dominujące w danej sferze. Niebu (światu bogów): duma, samozadowolenie, błogość. Światu półbogów: zazdrość, rywalizacja, zaangażowanie w konflikty i walkę. Światu ludzi: pragnienia, pożądanie. Światu zwierząt: podążanie za impulsami, instynktami, ignorancja. Światu głodnych duchów: chciwość, nienasycenie, brak zaspokojenia pragnień, ciągłe odczucie głodu i pragnienia. Piekłu (świecie istot przebywających w stanie skrajnego cierpienia): przemoc, gniew, nienawiść, przerażenie, ból, cierpienie. Jeśli chodzi o świat ludzi, to ma on w buddyjskiej klasyfikacji wyjątkową pozycję, gdyż jest w nim możliwa głęboka refleksja na temat nietrwałości i własnej prawdziwej natury oraz podjęcie praktyki Dharmy prowadzącej do oświecenia i wyzwolenia z cyklu odrodzeń w światach samsary. Dlatego też mówi się w buddyzmie o cennym ludzkim odrodzeniu. Większość ludzi doświadcza w swoim życiu takich emocji jak duma, zazdrość, chciwość, gniew czy cierpienie, ale nie są one w świecie ludzi aż tak skrajnie silne, by uniemożliwić podjęcie duchowej praktyki. Świat ludzi daje więc możliwość podążania środkową ścieżką pomiędzy skrajnościami. Można by tu jednak zadać pytanie: czy świat ludzi w obecnym kształcie – tak silnego uzależnienia od elektronicznych bodźców, komunikatorów i mediów, świat nawykowego podążania za elektronicznymi impulsami – nie nabiera cech charakterystycznych bardziej dla świata zwierząt niż ludzi?
Wybitny współczesny mistrz koreańskiego sŏn Toeong Sŏngchŏl stwierdził:
Dzisiejszy świat jest pełen złych uczynków. Ale ci, którzy są naprawdę świadomi prawa przyczyny i skutku, nie popełniliby żadnego z nich. Karma to to, co robimy i co otrzymujemy w zamian. Staje się więc całkowicie jasne, że powinniśmy prowadzić szlachetne życie.
System sześciu sfer samsary był też analizowany od strony psychologii. Można spotkać się z interpretacją psychologiczną mówiącą, że sfery te reprezentują czy też symbolizują różne potencjalne stany psychiczne umysłu oraz powiązane z nimi przyczyny i skutki. Nie wszyscy jednak zgadzają się z taką interpretacją – redukującą światy samsary tylko do terminów psychologicznych z pominięciem buddyjskiej kosmologii.
Generalnie rzecz biorąc, buddyjskie nauczanie mówi o dwóch perspektywach patrzenia na świat: perspektywie opartej na ignorancji (iluzji) zwanej „samsarą” oraz perspektywie oświeconego umysłu zwanej „nirwaną”. Można więc spotkać się ze stwierdzeniem, że sześć sfer samsary to charakterystyka reprezentująca tylko perspektywę świata iluzji. Natomiast z perspektywy oświeconego umysłu podział na sześć światów samsary jest iluzoryczny, a samsara i nirwana są fundamentalnie czy też esencjonalnie tożsame. Patrząc na to z takiej perspektywy właśnie pozwolę sobie przytoczyć w tym kontekście fragment nauczania cytowanego już wcześniej mistrza sŏn Toeonga Sŏngchŏla:
Dopóki ktoś nie stanie się przebudzony, koncepcje nieba i piekła będą iluzjami, które powstają w umyśle ignorancji.
Jeśli otworzysz Oko2 prawdziwego wglądu i zrozumiesz prawdziwą mądrość, takie fantazje zanikną same z siebie. Zobaczysz, że wszystko jest buddą3, wszystko jest spokojne, a koncepcje „nieba” i „piekła” całkowicie znikną. Ale jeśli nie obudzisz się ze snu, będziesz śnić nadal.
Tak więc, jeśli nie otworzysz Oka, to będziesz niestety kontynuować niekończące się cykle istnienia jako czująca istota. A ponieważ ten świat czujących istot jest bezgraniczny, Budda nadal żyje w królestwie piekieł, dopóki wszystkie czujące istoty nie zostaną wyzwolone z cierpienia.
Dziękuję za uwagę.
(1) Koło życia (koło stawania się, kołowrót życia i śmierci, sanskr. bhavacakra) – forma mandali ilustrująca wzajemne powiązania form istnienia, konsekwencje naszych działań (karmę) oraz ścieżkę do wyzwolenia się z cierpienia poprzez zrozumienie przyczyn trwania w samsarze.
Koło życia jest wizualną reprezentacją buddyjskiej koncepcji cyklu życia, śmierci i odrodzenia, często przedstawianej jako koło z koncentrycznymi okręgami, które ilustrują przyczyny cierpienia i potencjał wyzwolenia poprzez oświecenie. W jej centrum zazwyczaj widnieją trzy zwierzęta symbolizujące „trzy trucizny” (kogut – pożądanie, wąż – gniew i świnia – ignorancja), kolejny krąg przedstawia sześć sfer egzystencji, czyli samsary, podzielone na sfery wyższe (bogowie, półbogowie, ludzie) i niższe (zwierzęta, głodne duchy, piekło), w których istoty odradzają się w zależności od swojej karmy, natomiast na zewnętrznej krawędzi znajduje się wyobrażenie dwunastu ogniw współzależnego powstawania, oznaczających łańcuch przyczyn prowadzących do cierpienia. Cała mandala jest często trzymana przez Jamę, Pana Śmierci.
Postać Buddy jest zazwyczaj widoczna poza kołem; wskazuje na możliwość wyzwolenia się z cyklu cierpienia poprzez oświecenie.
(2) Oko (oko doskonałej mądrości, prawdziwego wglądu; sanskr. prajñācakṣus, kor. chihye an) – termin odnoszący się do zdolności widzenia prawdziwej natury rzeczywistości. Zgodnie z nauczaniem mahajany Oko Mądrości rozpoznaje wszystkie uwarunkowane i nieuwarunkowane zjawiska oraz postrzega je bez zniekształceń spowodowanych złudzeniami.
(3) budda (pisane z małej litery) – odnosi się do natury buddy i stanu buddy oraz każdej istoty, która urzeczywistniła swoją wrodzoną naturę buddy.