Rozważania

Budda, Odilon Redon (1904)
Budda, Odilon Redon (1904)

Na Zachodzie wykształciły się dwa podstawowe modele postrzegania buddyzmu: idealistyczny (naznaczony fascynacją, niekiedy bezkrytyczną) oraz krytyczno-religijny (skoncentrowany na krytyce buddyzmu z punktu widzenia nauczania kościołów chrześcijańskich). Konflikt między tymi dwoma podejściami stał się szczególnie wyrazisty w II połowie XX wieku, a więc w czasie, kiedy kultura Zachodu szerzej otworzyła się na buddyzm w reakcji na kryzys dotychczasowych wartości i modeli życia, spowodowany między innymi doświadczeniem totalitaryzmów i rozczarowaniem kulturą konsumpcyjną. Duże znaczenie miał rozwój kontrkultury kontestacyjnej, najpierw (w latach 50.) ruchu literacko-kulturowego beatników oraz ruchu hippisowskiego w II połowie lat 60. i na początku lat 70.; powiązały one krytykę „wyścigu szczurów”, konformizmu i konsumpcjonizmu oraz propagowanie pacyfizmu i ekologii z zainteresowaniem duchowością Wschodu. W efekcie przewagę, zwłaszcza w szeroko rozpowszechnionym przekazie popularnym, uzyskało podejście idealistyczne, prezentujące buddyzm i jego przedstawicieli jako uosobienie doskonałości, która miała ustanawiać nowe standardy dla ludzi Zachodu; pomijano przy tym trudne tematy i niewygodne fakty. Stanowiło ono w dużej mierze odwzorowanie funkcjonujących w Azji na wpół mitologicznych przekazów na temat mistrzów buddyjskich, spopularyzowanych w świecie Zachodu między innymi przez D.T. Suzukiego. Jednocześnie wprowadzanie w Europie i Stanach Zjednoczonych na coraz większą skalę praktyk ukształtowanych w realiach azjatyckich prowadziło do – zapewne nieuchronnych – nieporozumień, komplikacji i nadużyć. Nierzadko dochodziło przy tym do błędnych interpretacji samych nauk, a w konsekwencji do ich deformacji i wynaturzeń. Reakcją na te zjawiska było nasilanie się nurtu stanowiącego kontynuację podejścia krytyczno-religijnego, nakierowanego czasem wręcz na deprecjonowanie buddyzmu. Nazbyt jednostronny sposób ujmowania trudnych tematów pojawia się niekiedy również w demaskatorskich w intencji opracowaniach zwolenników i wyznawców buddyzmu.

Sam buddyzm i jego dzieje, zarówno w Azji, jak i na Zachodzie, są jednak przedstawiane także w sposób obiektywny i wyważony, uwzględniający uwarunkowania historyczne, społeczne i kulturowe. Takie podejście charakteryzuje nie tylko opracowania stricte naukowe; coraz częściej pojawia się również w piśmiennictwie popularnym na temat buddyzmu, opisywanego jak każde inne zjawisko historyczne, z jego blaskami i cieniami, momentami wielkości i upadku. Jednocześnie nasila się zainteresowanie zagadnieniami dopełniania się i wzajemnego przenikania kultury buddyjskiej i zachodniej w różnych aspektach, między innymi filozofii, psychologii, literatury i sztuki. Nie bez znaczenia jest również refleksja nad możliwościami wykorzystania dorobku myśli buddyjskiej jako inspiracji dla badań naukowych, zarówno w naukach humanistycznych, jak i ścisłych.

Opracowania zamieszczane w tym dziale poświęcone są śledzeniu tych procesów i ich konsekwencji na przestrzeni dziejów oraz analizie zjawisk obserwowanych obecnie. Są to zarówno artykuły opublikowane wcześniej w innych miejscach, jak i teksty pisane przez członków naszej grupy na potrzeby tej strony.